Voor schoolleiders po · Burgerschap
Iedereen heeft gelijk over burgerschap. Maar waar begin je?
Inspectierapporten, onderzoek, vakbladen, handreikingen: over burgerschap is geen gebrek aan goede adviezen. Het klopt ook allemaal. Maar na het lezen ligt er geen lijstje, alleen een gevoel dat het beter moet.
Op deze pagina staat het terug op één blad: wat ertoe doet en waar het in jouw plan breekt. En hoe wij je helpen met analyseren, monitoren en trainen.
Liever eerst bellen of appen? 0475 57 57 93 of [email protected]
Bronnen: cijfers van de Inspectie van het Onderwijs over het afgelopen schooljaar en een behoeftepeiling onder schoolleiders en bestuurders in het po (voorjaar 2026).
De bomen
Zes inzichten, terug naar wat het voor jouw school betekent
Wat wij de afgelopen jaren haalden uit inspectierapporten, onderzoek, literatuur en de plannen die we nalazen, gelezen met één vraag: wat moet een schoolleider hier morgen mee? Dit is wat overblijft.
Samenhang
Veel activiteiten maken nog geen curriculum
Een bezoek aan de Tweede Kamer, een themaweek, een les over democratie. Het gebeurt overal, maar het staat vaak los van elkaar en het lesaanbod is leidend in plaats van de visie.
Dus: leg onder elke activiteit het doel dat eronder ligt, en het kerndoel waar dat bij hoort.
Leerlingenpopulatie
Begin bij je leerlingen, niet bij een methode
Kijk naar de wijk, de opkomst bij verkiezingen, de achtergrond van gezinnen. Bied aan wat kinderen van huis uit niet vanzelf meekrijgen. Daar zit die 41%.
Dus: je populatiebeschrijving is geen bijlage, het is het vertrekpunt van je doelen.
Schoolklimaat
Een veilig klimaat is de voorwaarde, niet het eindpunt
Samenwerken en conflicten oplossen is belangrijk. Maar kennis van de rechtsstaat en van maatschappelijke vragen ontstaat niet vanzelf in een prettige school.
Dus: naast sociale competenties horen in je plan ook maatschappelijke competenties.
Doelen
Kies weinig doelen, en kies scherp
Een plan dat alles wil, laat niets zien. Met een beperkt aantal heldere doelen verantwoord je je keuzes aan het team en aan de inspectie.
Dus: minder doelen, elk met een criterium wanneer het gehaald is.
Monitoring
Volg de ontwikkeling, zonder cijfer
Het gaat er niet om of een leerling een goede burger is, maar om zicht op wat leerlingen ontwikkelen. Met gesprekken, observaties, rubrics en korte vragenlijsten.
Dus: je monitoring moet meten wat je plan belooft. Daar stranden de meeste plannen.
Oefenplaats
Een leerlingenraad is nog geen oefenplaats
Leerlingenparticipatie is in Nederland zwak. De raad bestaat, maar heeft vaak geen duidelijke rol of echte invloed. Leerlingen moeten ervaren hoe meebeslissen werkt.
Dus: leg vast welke ervaringen leerlingen opdoen, en vraag ze wat het ze opleverde.
Het bos
Al die inzichten zijn schakels van één keten
Een herstelopdracht ontstaat zelden doordat een school niets doet. Hij ontstaat waar de keten breekt. Dit is de route die de inspectie in kwaliteitsonderzoeken volgt.
Visie
Wat wil je leerlingen meegeven, en waarom?
Populatie
Wat krijgen jouw leerlingen thuis niet mee?
Doelen
Per kerndoel, per bouw, met een criterium.
Aanbod
Activiteiten die bij een doel horen, in een opbouw.
Oefenplaats
Een schoolcultuur waarin leerlingen echt meebeslissen.
Monitoring
Zien wat leerlingen leren, en bijsturen.
Hier breken plannen het vaakst, in de plannen die wij nalezen.
De herziene kerndoelen
Drie soorten doelen, drie manieren van meten
De nieuwe kerndoelen 19, 20 en 21 vragen niet om meer activiteiten. Ze vragen om helderheid over wat voor doel je stelt, want elk soort doel meet je anders.
Vooral kerndoel 19
Aanbodsdoelen
De school is aan zet: zij geeft vorm aan de democratische oefenplaats en stimuleert sociale en maatschappelijke competenties.
Vooral kerndoel 20
Beheersingsdoelen
De leerling kent en kan iets: basiswaarden uitleggen, discriminatie herkennen, verschillende perspectieven benoemen.
Vooral kerndoel 21
Ervaringsdoelen
De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid: meebeslissen, bijdragen aan de samenleving.
Twee minuten
Vier vragen voor je volgende MT-overleg
Beantwoord ze eerlijk. Er gaat niets naar ons toe; je antwoorden blijven op je eigen scherm.
Kun je bij elke activiteit in je plan het doel noemen dat eronder ligt, en het kerndoel waar het bij hoort?
Volgen je doelen aantoonbaar uit wat jouw leerlingen van huis uit niet meekrijgen?
Staat in je plan hoe je weet of leerlingen de doelen halen, en meet je dat ook echt?
Als de inspectie morgen om je burgerschapsplan vraagt, stuur je het dan met een gerust hart op?
Wat wij doen
Analyseren, monitoren, trainen. Eén aanpak.
Eerst weten waar je plan breekt. Dan zichtbaar maken wat leerlingen leren. En het team meenemen, zodat het niet bij een document blijft. Je kunt bij elke stap instappen.
Analyseren
Burgerschapsplan-analyse
Je stuurt je plan in. Marco Sombroek leest het na langs de vier wettelijke eisen en langs wat de inspectie in kwaliteitsonderzoeken daadwerkelijk vraagt.
- Binnen vijf werkdagen een oordeel per onderdeel
- Concrete reparatieteksten, met vindplaats in je eigen plan
- Een check of je monitoring meet wat je plan belooft
- Een gesprek van twintig minuten om hem door te nemen
€ 497 ex btw, per plan
Bekijk de analyse →Monitoren
De LesSpiegel® Burgerschapsmonitor
Volg de ontwikkeling van leerlingen op de doelen uit je eigen plan, per domein en in de tijd. De onderbouwing voor je burgerschapsplan en voor de inspectie.
- Vanaf groep 5, op het niveau van de leerling
- Herhaald meten, zodat je ontwikkeling ziet
- Een blauw dashboard, zonder rood-groen oordeel
- Onafhankelijk van de methode die je gebruikt
€ 3,97 per leerling per jaar
Zo werkt de monitor ↓Trainen
Trainingen en begeleiding
Roerconsult Training neemt je team mee: van visie en doelen tot het gesprek over wat de monitor laat zien. CRKBO-geregistreerd.
- De werksessie burgerschap, met directie en met het hele team
- Begeleiding bij het herzien van je burgerschapsplan
- Minitrainingen en modules op het SmartSchools-platform
- Het teamgesprek over de uitkomsten van de monitor
Op maat, in overleg
Bekijk de trainingen ↓De LesSpiegel® · Burgerschap
Zo monitoren wij burgerschap, vanaf groep 5
Aanbod alleen is niet genoeg. De inspectie kijkt niet alleen naar wát je aanbiedt, maar ook of je zicht houdt op de ontwikkeling van leerlingen. Daar is de monitor voor.
Wat we monitoren
We monitoren langs de domeinen die passen bij jullie burgerschapsplan. Een veelgebruikte indeling:
Democratie & inspraak
Meedenken, meebeslissen en omgaan met regels en de rechtsstaat.
Diversiteit & gelijkwaardigheid
Omgaan met verschillen en iedereen gelijkwaardig behandelen.
Identiteit & zelfbeeld
Weten wie je bent, wat je belangrijk vindt en je eigen plek innemen.
Solidariteit & samenwerken
Rekening houden met anderen, samenwerken en bijdragen aan de groep.
Digitaal samenleven
Mediawijs zijn en je veilig en respectvol bewegen in de digitale wereld.
Basiswaarden & vrijheid
Vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit: de basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
De domeinen stemmen we af op jullie aanbod en visie. Naast scores per domein verzamelen we open antwoorden, gegroepeerd per thema.
Hoe het werkt
Vanaf groep 5
Leerlingen vullen een korte, begrijpelijke vragenlijst in op hun eigen niveau.
Herhaald monitoren
Op vaste momenten in het jaar, zodat je de ontwikkeling per domein ziet.
Helder dashboard
Resultaten per domein en per groep, gericht op inzicht in plaats van oordeel.
Het goede gesprek
Roerconsult begeleidt het teamgesprek en de vertaling naar je aanbod en plan.
Voor de directie
Een bron voor het inspectiekader én je kwaliteitszorg
Burgerschap hoort bij de basisvaardigheden die de inspectie beoordeelt. De monitor onderbouwt dat deel met data van leerlingen.
De inspectie kijkt steeds nadrukkelijker hoe je je onderwijs cyclisch bewaakt en verbetert. De monitor voedt die cyclus.
Per domein en per leerjaar, klaar voor het team- en bestuursgesprek en voor je burgerschapsplan.
Roerconsult Training · CRKBO-geregistreerd
Trainingen die je team meenemen
Een goed plan en goede data werken pas als het team ze draagt. Onze trainingen zijn gegeven door mensen die zelf voor de klas stonden, en sluiten aan op wat jouw school al doet.
Uitgelicht · op locatie of online
De werksessie burgerschap: van onbewust bekwaam naar bewust bekwaam
Je team doet al veel aan burgerschap, alleen staat het nog niet zo op papier dat iemand anders het kan beoordelen. In deze werksessie maken we zichtbaar wat er al gebeurt en halen we op wat in het plan hoort. We presenteren geen kant-en-klaar plan aan het team. We doen het andersom.
Het plan stap voor stap doorlopen
- De analyse langs de tien stappen samen doornemen
- Visie en kernwaarden: zijn dit nog echt de onze?
- Wat betekent onze leerlingenpopulatie voor burgerschap? Met een voorsteltekst
- De koppeling met vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit
- Een voorstel voor drie of vier schoolbrede doelen, en het onderscheid tussen doel en aanbod
- Samen bepalen wat we bij het team ophalen
Geruststellen, informeren, ophalen
Geruststellen
Jullie zijn burgerschapsonderwijs. Er komt geen extra werk bij: we schrijven op wat er al gebeurt.
Informeren
Waar komt burgerschap vandaan, wat doet de inspectie, en welke vier eisen stelt de wet? Met korte quizvragen tussendoor.
Ophalen
Per bouw: onze visie in twee zinnen, onze schooldoelen, wat we al aanbieden en waar je het in de school herkent.
Zo werkt het: iedereen doet mee met de eigen telefoon. Opdrachten en antwoorden komen live op één digitale muur, ook als de sessie online is. Alles wat het team inlevert, verwerken wij in het plan. In een vervolgsessie kijken we wat er staat en wat nog nodig is.
Het doel: een team dat zegt: "Dit doen we al. Het hangt nu alleen netjes onder een kapstok."
Met werkgroep of coördinator
Begeleiding burgerschapsplan
Samen het plan herzien voor de nieuwe kerndoelen: behouden wat goed is, vernieuwen wat nodig is. Met de analyse als startpunt, in een kort traject.
In je eigen tempo
Minitrainingen en modules
Op het SmartSchools-kennisplatform: over burgerschap monitoren, de wettelijke eisen en de herziene kerndoelen.
Bekijk de modules →Vragen die we vaak krijgen
Voordat je belt
Wij werken met een methode. Is dat niet genoeg?
Een methode levert aanbod: lessen, opbouw, materiaal. Wat de wet daarnaast vraagt, is dat jouw school eigen doelen stelt die passen bij jouw leerlingen, en volgt wat zij ervan leren. Dat kan geen uitgever voor je doen.
De analyse en de monitor werken daarom met elke methode, met thematisch werken en met eigen materiaal. Ze kijken naar jullie doelen, niet naar de methode.
We hebben al een herstelopdracht. Helpt de analyse dan nog?
Juist dan. De analyse legt de bevindingen van de inspectie naast je plan en laat zien welke tekst of actie elk punt repareert. Je team werkt dan aan een lijst in plaats van aan een gevoel.
Ons plan is nog niet af, of nog niet bijgewerkt voor de nieuwe kerndoelen.
Stuur in wat er is. Dan zie je meteen welke onderdelen overeind blijven en wat er bij de herziening moet gebeuren. Behouden wat goed is, vernieuwen wat nodig is.
Is de monitor dubbelop met onze tevredenheidspeiling?
Nee. Een tevredenheidspeiling vraagt hoe leerlingen het op school vinden. De monitor vraagt wat zij weten, vinden, kunnen en meemaken bij jullie burgerschapsdoelen, doel voor doel. Dat is wat de inspectie bedoelt met zicht op de opbrengst.
Hoe zit het met de privacy van leerlingen?
De monitor werkt zonder namen. Uitkomsten worden per groep gerapporteerd, met een ondergrens voor het aantal leerlingen. In het gesprek lopen we de verwerkersafspraken met je door.
De LesSpiegel®
Monitort de burgerschapsontwikkeling van leerlingen, per domein en in de tijd.
SmartSchools
Het kennisplatform: inhoud, modules en kaders rond burgerschap en de kerndoelen.
Roerconsult
Analyse, trainingen en procesbegeleiding, van burgerschapsplan tot het gesprek over de uitkomsten.
Liever eerst meeluisteren? Gratis webinar Burgerschap
Woensdag 9 december, 15.00 uur, live online. Van doel, naar norm, naar meting. Je gaat naar huis met het werkblad Norm per doel.
Zie het bos weer. Begin bij je eigen plan.
Twintig minuten is genoeg om samen naar jullie burgerschapsplan te kijken. Daarna weet je of je begint met een analyse, met monitoren of met je team.
Of bel of app: 0475 57 57 93 · [email protected]
Over de bronnen. De inzichten op deze pagina zijn onze eigen duiding van inspectierapporten, onderzoek, vakliteratuur en onze ervaring met burgerschapsplannen van scholen. De 41% betreft het aandeel van de besproken herstelopdrachten in het basisonderwijs, niet van alle scholen.
SmartSchools, De LesSpiegel® en Marco Sombroek worden vermeld bij het landelijke Expertisepunt Burgerschap. Roerconsult Training is CRKBO-geregistreerd. De LesSpiegel® is een geregistreerd merk en onderdeel van Roerconsult BV en SmartSchools BV. Aan de inhoud van deze pagina kunnen geen rechten worden ontleend.
Reacties